ملا صدرا اين مسأله را در جلد أول أسفار بطور تفصيل و در الهيات بالمعنى الأخص نيز بيان كرده است . ملا صدرا در اين اشراق در لزوم سنخيت بين علت و معلول از شيخ رئيس مطلبى نقل نموده و به بيان آن پرداخته است . در « اشراق سادس » چند مسألهء مهم مربوط به احكام علت و معلول ، نقل كرده است . يكى آنكه : فاعل نسبت بماهيت مجعوله فاعل است ولى نسبت به نفس وجود مفاض چون وجود مفاض امرى مباين و منحاز از وجود علت نيست ؛ مقوم است نه فاعل « 1 » مصنف سعى دارد بر طبق أفكار عرفا عليت و معلوليت را از وجود نفى كند اين معنى را كه در اين‌جا بيان كرده است در أسفار در فصول عرفانيه بنحو ديگر تقرير كرده است « 2 » . ديگر آنكه : تشخّص و هويّت موجود مادي به صورت است ، و مادة امرى مبهم و لا متحصل است . ديگر آنكه صور عناصر « عناصر اربعه » داخل در حقيقت مركّب عنصرى نيست . ديگر آنكه : صور عنصرى از حقايق وجودي بشمار ميروند نه جوهرند و نه عرض . چند مطلب ديگر نيز بيان كرده است كه از براي اثبات حركت در جواهر أجسام نافع است . بنابر أصول حكميّه حركت جوهري مبتنى بر قواعدى است كه

--> ( 1 ) - ما در بعضي از مسفورات خود اين مطلب را نادرست دانسته و بر آن مناقشه كرده‌ايم چون مقوم و فاعل در حقايق وجودي يك امر است كه مبدء و معاد است « لان النهايات هي الرجوع إلى البدايات ، و كل شئ يرجع إلى أصله » و في التنزيل « إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ ، وَ أَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى » ( 2 ) - رجوع شود به أسفار فصول عرفانيه علت و معلول ط ط ص 221 ، 222 ، 223 .